Istòria

UN PAÍS OCCITAN

Era istòria dera Val d’Aran ei prigondament restacada ara cultura occitana deth sud de França, uns cuyos qu'an tostemp estat mès fòrts que damb era Peninsula iberica a causa dera complèxa orografia qu'a actuat coma ua termièra naturau pendent sègles, deth temps qu'er arriu Garona e eth sòn floïr en sentut nòrd li a tostemp mantengut ua pòrta dubèrta damb eth país vesin. Cau arrebrembar que 30% deth territòri dera Val ei peth dessús des 2000 mètres d'altitud, e eth sòn climat atlantic manten ua espesa cocha de nhèu enes pòrts de montanha pendent diuèrsi mesi ar an, çò que supausèc un gran factor d'isolament enquia que s'inaugurèc eth tunèl de Vielha en an 1948.

Es prumèrs vestigis de vida ena Val d’Aran daten dera Edat deth Bronze e s'an trobat en jadiments deth Naut Aran, ena zòna deth Plan de Beret principauments, ath delà d'auti jadiments pròplèus que s'investiguen actuauments ja en contorn deth Parc Nacionau d'Aigüestòrtes e Sant Maurici, e son principauments rèstes de monuments funeraris. D'autes rèstes que s'an trobat en diuèrsi punts dera Val, entre eres Les, Arties e Tredòs, son ja d'epòca romana, des sègles IV e V A.C., e se trobèren enes entorns des aigües termaus que i a en aguesti tres municipis. E se corresponen damb es prumères de Polibi, en escrits deth sègle IV enes que citaue un ancian pòble autoctòn qu'aperèc es ‘arenosi’.

Era cristianizacion dera Val d’Aran auec lòc intensaments coma tanben mòstren es rèstes dera epòca Paleocristiana trobades en Garòs, eth jadiment deth quau contunhe d'èster objècte d'investigacion actuauments, e deth quin se pòt veir un fragment, ben catalogat e indicat, en Camin Reiau ara sua entrada per darrèr dera glèisa parroquiau deth pòble. Es glèises romaniques, fòrça d'eres damb fases ahijudes posterioraments, en epòca gotica, reneishentista e barròca, son tanben testimòni dera cristianizacion qu'experimentèc era Val dempús dera queiguda der empèri de Carlo Magne.

SENSE FEUDALISME E DAMB AUTONOMIA

A compdar des sègles XI e XII es assagi d'invasion per part de pòbles estrangèrs sigueren molti, e es lutes e disputes entre franqui e ispans, per part de nòbles que sagèren de governar era Val damb formules feudaus, damb supòrt de reis e senhors, sigueren intenses especiuaments a compdar deth sègle XIV. Mès, es aranesi mantengueren eth sòn sistèma d'autogovèrn, damb ua division territoriau per ‘terçons’, es sòns corresponents ‘conselhèrs’ representants e eth ‘Síndic’, en un sistèma de tèrres comunaus e a on era casa e era familha èren era basa dera organizacion sociau e economica.

Es aranesi decidiren volontàriaments demorar ath costat dera corona Catalano-aragonesa, maugrat es fòrça ligams culturaus que les restacauen a França, pr'amor que sigueren es sòns reis qui arreconeisheren e respectèren era sua organizacion administrativa, mejançant desparièrs tractats e documents, especiuaments damb era ‘Querimònia’ de Jaime II, a fins deth sègle XIV. Eth feudalisme, donques, jamès arribèc a calhar ena Val d’Aran, ne tanpòc d'auta lengua que non siguesse era varianta gascona dera Lengua d'Òc o Occitan que se parle actuauments, e qu'evolucionèc dirèctaments deth latin mès en parallèl e separada dera lengua d`Òil, que derivarie en actuau francés.

ERA ISTÒRIA NON DESBREMBE PAS

Pendent sègles era casa aranesa a estat era basa dera economia, e era organizacion administrativa siguec tostemp en mans des pròpris aranesi, autanplan en epòca der absolutisme de Felipe V, qui en 1717 non l'includic en Decrèt de Naua Planta, encara qu'es aranesi les calec pagar fòrça car era mantenença des sòns privilègis, damb era imposicion deth ‘Galin Reiau’, que li calie pagar cada casa sense excepcion. Encara Napoleon aucuparie era Val cent ans mès tard, en 1810, e eth rei francés Luís XVII ac retornarie ara corona espanhòla en 1815, entà qu'era regenta abolisse es privilègis qu'es aranesi auien artenhut conservar damb fòrça esfòrci des de hège sègles, e includisse era Val d’Aran ena naua província de Lhèida.

Es ans successius sigueren tanben turbulenti, damb dues republiques e dues dictadures (era aperada  ‘Dictablanda’ de Primo de Ribera e, dempús dera Dusau Republica, era dictadura deth Generau Franco), en qu'es privilègis conquistadi pendent sègles se perderen enes avatars dera Istòria … Encara qu'es aranesi non desbrembarien pas era sua luta e es sòns drets istorics.

Es ‘proòms’ dera Val non dobtèren pas en reivindicar de nau es sòns privilègis quan arribèc era Democracia, e en 1979 s'arreconeishec “eth hèt diferenciau” dera Val d’Aran, encara que non serie enquia 1990 que se recuperarie eth sistèma administratiu pròpri aranés, damb es sies ‘conselhèrs’ (un per cada ‘terçon’) e eth ‘Síndic’, aguest còp escuelhut democraticaments mejançant eth vòt e eth sufragi universau. E eth 17 de junh de 2009, en tot coïncidir damb eth 25 aniversari dera restitucion deth ‘Conselh Generau’ d’Aran’ e era sua organizacion administrativa, se presentèc ara Conselheria de Governacion dera Generalitat de Catalonha era prepausa dera Naua lei d'Aran, qu'aprigondís enes actuaus competéncies deth govèrn autonomic aranés (Conselh Generau d’Aran).